Dere Koridorlarında Yerleşim Baskısı ve Taşkın Riski: Batman İluh Deresi Üzerinden Bir Mekânsal Değerlendirme

Kentsel alanlarda taşkın riski; iklim değişikliği, hızlı kentleşme ve dere koridorlarının yapılaşma baskısı altında kalmasıyla giderek artmaktadır. Bu çalışma, Batman kent merkezinden geçen İluh Deresi boyunca taşkın riskinin mekânsal dağılımını incelemeyi ve dere koridorunda gelişen yerleşim dokusu ile taşkın riski arasındaki ilişkiyi değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Araştırmada; su baskınına maruz alan haritaları, 2006 yılına ait taşkın verileri, güncel uydu görüntüleri ve planlama kararlarını içeren kurumsal belgeler kullanılmıştır. Çalışma kapsamında Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) tabanlı mekânsal analiz ve çakıştırma yöntemi uygulanarak taşkın alanları ile mevcut yapılaşma dokusu arasındaki ilişki analitik bir çerçevede değerlendirilmiştir. Ede edilen bulgular, İluh Deresi boyunca taşkın riskinin dere ekseni boyunca lineer bir hat şeklinde yayıldığını ve özellikle dere yatağına yakın alanlarda yoğunlaştığını göstermektedir. Yapılan mekânsal analizler, resmi kurumlarca belirlenen "taşkın alan sınırı" ile 2006 yılında fiilen su baskınına uğramış riskli yapıların mülkiyet odaklı yaklaşımlar nedeniyle tam olarak çakışmadığını ve birçok riskli yapının normatif sınırların dışında bırakıldığını ortaya koymaktadır. Diğer taraftan, 2007 yılındaki afete maruz bölge kararları ile Karşıyaka Mahallesi'nde yürütülen yaklaşık 0,80 hektarlık rezerv yapı alanı ve kamulaştırma uygulamaları, taşkın riskinin kentsel dönüşüm politikalarıyla ilişkilendirildiğini göstermektedir. Ancak mevcut rezerv alan büyüklüğü, 2006 taşkınından etkilenen 11 mahallelik geniş risk havzası dikkate alındığında noktasal bir tahliye stratejisi olarak kalmakta ve mekânsal açıdan yetersiz kalmaktadır. Çalışma, dere koridorlarında bütüncül planlama araçlarının ve CBS tabanlı risk izleme mekanizmalarının etkin kullanımının taşkın riskini azaltmadaki kritik rolünü vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler: Taşkın riski, Dere koridoru, Mekansal analiz, İluh Deresi

Settlement Pressure and Flood Risk in Stream Corridors: A Spatial Assessment of İluh Stream in Batman

Urban flood risk has become increasingly visible and destructive due to the impacts of climate change, rapid urbanization, and growing development pressure on river corridors. This study examines the spatial distribution of flood risk along the İluh Stream, which flows through the city center of Batman, and evaluates the relationship between the existing settlement pattern and flood hazards. The research is based on flood impact maps, historical data from the devastating 2006 flood event, recent satellite imagery, and institutional planning documents. A Geographic Information Systems (GIS) based spatial overlay analysis was conducted to scientifically evaluate the intersection between flood-prone areas and the urban fabric. The spatial findings reveal that flood risk follows a linear pattern along the stream corridor and becomes heavily concentrated in areas close to the stream bed. Crucially, the analysis indicates a significant mismatch between the scientific flood-prone zones and the official "flood zone borders" designated by authorities; numerous structures physically exposed to floods remain outside normative administrative boundaries due to property-oriented planning constraints. On the other hand, corporate decisions declaring certain areas as disaster-prone in 2007 and the designation of a 0.80-hectare reserve development area in Karşıyaka Neighborhood demonstrate that flood risk has begun to be addressed within urban transformation policies. However, compared to the thousands of buildings affected across 11 neighborhoods in 2006, this current reserve area reflects a fragmented, point-based evacuation strategy that remains spatially insufficient. Ultimately, the study highlights the failure of structural measures alone and emphasizes the vital role of holistic spatial planning tools and updated GIS modeling in mitigating urban flood risks.

Keywords: Flood risk, River corridor, Spatial analysis, İluh Stream