Makaleler Açık Erişimlidir ve Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası Lisansı ile Lisanslanmaktadır.
XHızlı Arama
Çıryayla Deresi Jeomorfolojisi ve Çır Şelalesi’nin (Bingöl) Jeoturizm Potansiyeli
Mahsum Bozdoğan1, Gülan Güngör1, Fatma Esen2, Ergin Canpolat3, Cihan Bayrakdar41İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Coğrafya Bölümü, İstanbul/Türkiye2Bingöl Üniversitesi, Fen-edebiyat Fakültesi, Coğrafya Bölümü, Bingöl/ Türkiye
3Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi, Fen-edebiyat Fakültesi, Coğrafya Bölümü, Hatay/ Türkiye
4İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Coğrafya Bölümü, İstanbul/ Türkiye
Bu çalışma, Bingöl-Ilıcalar yöresinde Çıryayla Deresi boyunca gelişen Çır Şelalesi’nin tektonik-litolojik denetimli oluşumunu ve jeomorfoturizm potansiyelini ortaya koymaktadır. Üst Miyosen volkanitleri ile Paleozoik şistlerin dokanak zonunda, Doğu Anadolu Fay Zonu’nun (Ilıca segmenti) etkisi altında gelişen şelale; mevsimsel debi değişimleri, eşik morfolojisi ve konumsal özellikleriyle bölgesel morfodinamiğin belirgin göstergelerinden biridir. Bu bağlamda çalışma sahası, hem jeomorfolojik süreçlerin izlenmesi hem de doğal miras değerlerinin değerlendirilmesi açısından dikkat çekici bir örnek sunmaktadır. Yöntem kapsamında 12.5 m çözünürlüklü sayısal yükseklik modeli ve uydu görüntüleri CBS ortamında analiz edilmiş; DJI Mavic 3 Enterprise RTK ile gerçekleştirilen üç uçuş sonucunda Metashape üzerinden ≤10 cm çözünürlüklü DEM ve ortofoto verileri üretilmiştir. Morfometrik incelemelerde Akarsu Uzunluk-Gradyan (SL), Dağ Önü Sinüsite (Smf) ve Vadi Tabanı Genişliği-Yükseklik Oranı (Vf) indisleri ile boyuna ve enine profiller değerlendirilmiştir. Jeomorfoturizm potansiyeli, sosyal medya görünürlüğü, GZFT analizi ve Jeosit Değerlendirme Modeli (GAM) aracılığıyla uzman puanlamaları temelinde sayısallaştırılmıştır. Bulgular, sahada yapısal kontrolün belirleyici olduğunu göstermektedir. Vf değerleri (0.07-0.62) dar ve derin “V” profilli genç vadilere işaret ederken, SL anomalileri (27-2255) dokanak zonu ve faylarla çakışan yüksek akarsu enerjisini ortaya koymaktadır. Smf değerleri (1.21-1.47) doğrusal ve dik dağ cephelerinde süren tektonik yükselimi yansıtmaktadır. GAM sonuçlarına göre bilimsel/eğitsel ve estetik değerler yüksek; turistik alt bileşenler ise altyapı ve bilgilendirme eksiklikleri nedeniyle düşüktür. Çalışma, alanın sürdürülebilir kullanımı için koruma, ziyaretçi yönetimi ve altyapı iyileştirmelerini önermektedir.
Anahtar Kelimeler: Çır Şelalesi, Jeomorfoturizm, Morfometrik indisler, Aktif tektonik, GAM modeli
Geomorphology of the Çıryayla Stream and the Geotourism Potential of the Çır Waterfall (Bingöl, Türkiye)
Mahsum Bozdoğan1, Gülan Güngör1, Fatma Esen2, Ergin Canpolat3, Cihan Bayrakdar41Istanbul University, Institute Of Social Sciences, Department Of Geography, Istanbul, Türkiye2Bingol University, Faculty Of Arts And Sciences, Department Of Geography, Bingöl, Türkiye
3Hatay Mustafa Kemal University, Faculty Of Arts And Sciences, Department Of Geography, Hatay, Türkiye
4Istanbul University, Faculty Of Letters, Department Of Geography, Istanbul, Türkiye
This study investigates the tectonic-lithological controls on the formation of Çır Waterfall, developed along the Çıryayla Stream in the Bingöl-Ilıcalar region, and evaluates its geomorphotourism potential. The waterfall formed within the contact zone between Upper Miocene volcanics and Paleozoic schists under the influence of the East Anatolian Fault Zone (Ilıca segment). A 12.5 m resolution digital elevation model and satellite imagery were analyzed in a GIS environment. In addition, UAV flights conducted using a DJI Mavic 3 Enterprise RTK enabled the production of high-resolution DEM and orthophoto datasets through Metashape. Morphometric analyses were carried out using the Stream Length-Gradient (SL), Mountain Front Sinuosity (Smf), and Valley Floor Width-to-Height Ratio (Vf) indices, supported by longitudinal valley profiles. Geomorphotourism potential was quantified through expert-based evaluations integrating social media visibility, SWOT analysis, and the Geosite Assessment Model (GAM). The results indicate that structural control is the dominant factor shaping the study area. Vf values (0.07-0.62) indicate narrow, deeply incised V-shaped valleys, while SL anomalies (27-2255) reflect high stream energy associated with fault zones. Smf values (1.21-1.47) point to ongoing tectonic uplift along linear mountain fronts. According to GAM results, scientific and educational values are high, whereas tourism-related components remain limited due to infrastructure and information deficiencies. Therefore, conservation measures and visitor management strategies are recommended to ensure sustainable use of the area.
Keywords: Çır Waterfall, Geomorphotourism, Morphometric indices, Active tectonics, GAM model
Makale Dili: Türkçe